ISTOR BREIZH

Un neubeud deiziadoù

ISTOR POLITIKEL BREIZH

Adalek an trede kantved e kuitaas Bretoned enez Breizh (Breizh-Veur bremañ) evit mont dían Arvorig, kement-se abalamour da aloubadegoù ar Saozon ha díur boblañs re stank. Ganto ez eas kuit ivez sent kentañ Breizh : Kaourantin, Gwenole, Ronan, Paol ha Brieg. Dont a ra ar brezhoneg da vezañ yezh pennañ ar vro. Adalek ar seizhvet kantved e klaskas ar Franked da sujañ ar Vretoned. Ne felle ket dezho bezañ sujet gant o amezeien neuze e save reuz ur wech an amzer.

Abalamour dían dra-se e voe anvet Nevenoe, ur rener eus Bro Gwened, kentañ dug Breizh gant Louis Le Pieux e 824. Chom a reas Nevenoe feal da Louis keit ha ma padas e rouantelezh, goude avat e renas Breizh e-giz ur gwir roue. Trec´h e voe war arme Charles Le Chauve e 845 e Ballon e-kichen Redon. Ne voe ket trawalcíh evitañ, kendercíhel a reas hag e aloubas Roazhon, Naoned, ar Maine hag an Anjou. Neuze e voe aloubet broioù poblet gant Franked nannvrezhonegerien. Gant an trecíhadennoù-se e krog deroù istor an dukelezh e Breizh. Evit en em zizober eus ar Franked un tammig muiocíh cíhoazh e tiazezas arcíheskopti Dol o tennañ Breizh eus krabanoù arcíheskopti Tours. E bal a oa da ziazezañ un iliz emren e Breizh gant boazioù ar Vretoned.

Goude Nevenoe e poanias Erispoe, Alan Barvek hag ar re all evit ma chomfe Breizh dizalcíh diouzh ar Franked hag an Normaned. Dindan dukelezh Salaun (857-874) ez ae Breizh betek ar cíhotentin ha Laval. E 1203 evit enebiñ ouzh ar Saozon a glaske ren war Vreizh e voe dibabet gant an eskibien hag ar varoned ur Gall da zont da vezañ Dug, Pierre de Dreux e anv, lesanvet Pierre Mauclerc, ur cíhapesian anezhañ. Tu a vije bet da soñjal en dije lakaet Pierre interestoù Bro-Cíhall da dalvezout e Breizh. E gwirionez e strivas da lakaat Breizh hanter hent etre Bro-Cíhall ha Bro-Saoz evit ma chomfe Breizh dizalcíh hag en he brud. Gantañ e voe digaset an erminig e-giz arouez Breizh. Ur mare a beocíh e voe e-pad ur cíhantved gant ur galloud kreñv hag emren evit an dukelezh. Goude Pierre e teuas pevar dug all : Yann I, Yann II, Arzhur II ha Yann III.

 

Brezel an hêrezh a grogas goude marv Yann III etre daou danvez dug : Janed Pentevr, nizez Yann III ha Yann Montfort, hanter-breur Yann III. Lavaret e vez ivez brezel an div Janed abalamour da Janed a Flandrez dimezet gant Yann Montfort. Ur brezel diabarzh e voe e gwirionez e-pad 24 bloaz etre an dud a-du gant Bro-Saoz, tu Montfort hag ar re a-du gant Bro-Cíhall, tu Janed Pentevr. Skoazellet e voe tu Jeanne Pentevr gant du Guesclin, daoust da se e voe trecíh tu Montfort e emgann An Alre e 1364 : emglev Gwenrann a lakaas Yann IV, mab Yann Montfort da dug nevez.

 

Gant ar re Montfort e voe Breizh e barr he brud hag he galloud : oad aour Breizh a vez graet eus ar XVvet kantved. Emañ an dug « roue en e vro », neuze e ra Breizh e-giz ur stad dizalcíh, o kas war-raok e zarempredoù diplomatek ha ocíh ober e arcíhant dezhi he-unan. Al le da roue Vro-Cíhall níeo ken met ul le simpl graet war-sav gant ar cíhleze war ar cíhostez. Kaset e vez war-raok an armerzh, an arzoù, al lennegezh hag ar sevel ilizoù-meur. Savet e oa bet Skol-Veur Naoned e 1460. Dont a ra an erminig da vezañ arouez broadel Breizh.

 

Koulskoude emañ Charles VII o cíhortoz e dro da sujañ Breizh, huñvre pennañ ar Cíhapesianed. Koll a reas arme roue Bro-Cíhall e Naoned e 1487, met trecíh e voe dían 28 a viz Gouere 1488 e Sant-Albin-An-Hiliber, e-kichen Roazhon. Dre emglev ar « Verger » sinet e-kichen Angers dían 20 a viz Eost 1488 e rankas Frañsez II asantiñ ne zimezfe e vercíh, hêrez an dukelezh, ken met gant aotre roue Bro-Cíhall.

 

Goude marv he zad e voe neuze rediet Anna Vreizh da zimeziñ gant Charles VIII e 1491 ha goude-se gant Louis XII e 1499. Daoust da se e chom cíhoazh Anna percíhennez war Breizh. Karet e voe gant pobl Breizh pa oa chomet tost dían dud. Mervel a reas e 1514 goude bezañ goulennet e chomfe he cíhalon e Naoned. En despet dezhi e rankas he mercíh dimeziñ e 1506 gant François díAngoulême, François ar cíhentañ da zont. Goude e voe neuze staget ar rouantelezh hag an dukelezh. Asantiñ a reas François ar cíhentañ da sinañ un Emglev a Unaniezh Peurbadel e 1532 o toujañ díar frankizoù ha da wirioù Breizh er rouantelezh. Ez ofisiel e oa an emglev un unaniezh etre div stad dieub, e gwirionez e oa kentocíh sujidigezh Breizh da Vro-Cíhall. Adal ar mare-se e klaskas Bro-Cíhall sujañ Breizh da vat tamm ha tamm.

 

Ar rouantelezh da gentañ ha goude ar jakobinelezh a lamas gwirioù ar Vretoned, gwarezet gant an Emglev a Unaniezh koulskoude. E 1675, da skouer e voe lakaet gant Louis XIV un tell war ar paper timbr. E Breizh e krogas taolioù dispacíh gant ar beizanted diwar an dra-se. Flastret e voe an taolioù dispacíh-se en un doare taer : kêrioù distrujet, peizanted jahinet ha krouget. Adal 1689 e voe anvet ur merour e Breizh gant ar roue da waskañ un tammig muiocíh ar vro ha da ren war ur vro « na vez ket renet e-giz ar re all ». Gant an dispacíh e 1789 e voe achu gant Breizh, rannet e pemp departamant. Dercíhel da wirioù Breizh zo harpañ ar roue da soñj Bretoned zo, diwar-se e krog ar chouanted díober o reuz gant Kadoudal en o fenn. En XIXvet kantved e chomas Breizh er-maez eus an diorroadur armerzhel. An trede republik a ra dismegañs díar soñjoù broadel e Breizh (s.o. afer Kamp Conlie e 1870). Strivañ a ra da lazhañ ar brezhoneg. E 1941 e voe tennet al Liger Atlantel diouzh Breizh.

 

Daoust da se e chomas sevenadur ha personelezh Breizh bev en XXvet kantved. Distrujet e voe e 1932 gant ar strollad Gwenn ha Du ar monumant savet evit unaniezh Breizh gant Bro-Cíhall. Ur cíhammedig war-raok a reas e 1981 ar galloud nevez e Bro-Cíhall da vont war-zu anaout ar brezhoneg. Níeo ket trawalcíh a lavar an Emsav e Breizh a cíhoulenn muiocíh a emrenerezh (an dizalcíhidigezh a lavar lod) evit ur vro bet dizalcíh ha pinvidik.


UN NEUBEUD DEIZIADOÙ

II-VIvet kantved : ar Vretoned o tont dían Arvorig.

824 : Nevenoe, dug kentañ Breizh

845 : Nevenoe trecíh war Charles le Chauve e Ballon. Breizh dieub.

939 : Alan Barvek, dug Breizh. Kreñvaet an harzhoù.

1203-1341 : Ar re Dreux. An erminig. Mare a beocíh hag a binvidigezh. Pemp dug : Per ar cíhentañ, Yann ar cíhentañ, Yann II, Arzhur II ha Yann III .

1341-1365 : Brezel an hêrezh etre Janed Pentevr ha Yann Montfort. Montfort trecíh e emgann An Alre e 1364. Emglev Gwenrann e 1365 : Yann IV Montfort, dug Breizh.

1365-1488 : Oad aour. Ur cíhantved a binvidigezh gant ur galloud kreñv evit an dukelezh. Cíhwecíh dug : Yann IV, Yann V, Frañsez ar cíhentañ, Pierre II, Arzhur III, François II

1488 : Charles VIII trecíh war Frañsez II e Sant-Albin-an-Hiliber. Sujidigezh Breizh gant Bro-Cíhall gant emglev ar « Verger ».

1491 : Eured Anna Vreizh gant Charles VIII

1499 : Eured Anna Vreizh gant Louis XII

1514 : Marv Anna Vreizh. He cíhalon e Naoned.

1515 : Claude, mercíh Anna ha gwreg Frañsez ar cíhentañ abaoe 1506, rouanez Bro-Cíhall

1532 : Emglev a Unaniezh Peurbadel etre Breizh ha Bro-Cíhall

1675 : Brezel ar Bonedoù Ruz

1718 : Irienn Markiz Pontkalleg

1789 : Lamet Parlamant Breizh, lamet melestradurezh Breizh rannet e pemp departamant.

1790-1804 : Ar chouanted e Breizh

1870 : Kamp Conlie

1932 : Monumant an Unaniezh (Anna Vreizh daoulinet dirak roue Bro-Cíhall, arouez ar sujidigezh) distrujet gant ar strollad kuzh Gwenn ha Du

1941 : Lamet al Liger-Atlantel diouzh Breizh